Azərbaycanda sahibkarlığın inkişafı ilə bağlı yeni institusional modelin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. Son dövrlər iqtisadi idarəetmədə aparılan struktur dəyişiklikləri göstərir ki, dövlət qeyri-neft sektorunun payının artırılmasını strateji hədəf kimi müəyyənləşdirib.

Məhz bu kontekstdə Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin (KOBİA) “Azpromo” ilə birləşdirilməsi yeni idarəetmə arxitekturasının qurulmasına xidmət edir. Bu inteqrasiya ixrac təşviqi, investisiya cəlbi və sahibkarlara xidmət mexanizmlərinin vahid platformada koordinasiyasını nəzərdə tutur.

Eyni zamanda Sahibkarlar İttifaqları Konfederasiyasının fəaliyyəti özəl sektorun maraqlarının müdafiəsi baxımından mühüm rol oynayır. Belə qurumların əsas funksiyası sahibkarların hüquqi, maliyyə və informasiya resurslarına çıxışını asanlaşdırmaqdır.

Yeni modelin məqsədi isə paralel funksiyaların aradan qaldırılması, institusional sinerjinin yaradılması və qərarların icra sürətinin artırılmasıdır. Bu, iqtisadi idarəetmədə “bir pəncərə” prinsipinin daha effektiv tətbiqi deməkdir.

Hazırkı mərhələdə əsas məsələ budur, dünya ölkələrində sahibkarlığın inkişafı hansı mexanizmlərlə təmin olunur və Azərbaycan hansı modeli seçməlidir?

Qlobal təcrübə göstərir ki, sahibkarlığın inkişafı yalnız normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır, həm də institusional koordinasiya, innovasiya ekosistemi və ixrac yönümlü siyasət vasitəsilə mümkün olur.

Bu baxımdan Türkiyə modeli xüsusi diqqət çəkir. Eyni zamanda Gürcüstan, Ermənistan, Avropa ölkələri, Çin, ABŞ və Mərkəzi Asiya təcrübəsi də müqayisəli təhlil üçün əhəmiyyətlidir.

Ekspertlər hesab edirlər ki, Azərbaycan üçün optimal model seçilərkən regional xüsusiyyətlər və milli iqtisadi prioritetlər nəzərə alınmalıdır. Çünki qeyri-dövlət sektorunun inkişafı iqtisadi dayanıqlığın əsas şərtidir.


Türkiyə təcrübəsi və ticarət odalarının institusional rolu


Türkiyədə sahibkarlığın inkişafı sistemli və çoxpilləli mexanizmlər üzərində qurulub. Bu sistemin əsas dayaqlarından biri TOBB – Türkiyə Odalar və Birjalar Birliyidir. TOBB ölkə üzrə bütün ticarət və sənaye odalarını birləşdirən mərkəzi qurum kimi fəaliyyət göstərir. Ticarət odaları sahibkarların qeydiyyatı, sertifikatlaşdırma, arbitraj, təlim və ixrac təşviqi kimi funksiyaları yerinə yetirir.

Əsas meyar isə biznes mühitinin şəffaflığı və rəqabət qabiliyyətinin artırılmasıdır. Türkiyədə KOS-ların inkişafı üçün KOSGEB mühüm rol oynayır. KOSGEB maliyyə dəstəyi, qrant proqramları və innovasiya təşviqi vasitəsilə kiçik biznesin institusional dayanıqlığını artırır.

Türkiyə modelində əsas prinsip dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığıdır. Ticarət odaları yalnız inzibati struktur deyil, həm də lobbiçilik və strateji planlaşdırma mərkəzidir.

Onlar sahibkarların maraqlarını hökumət qarşısında müdafiə edir və qanunvericilik təşəbbüslərində iştirak edirlər. Digər mühüm meyar isə regional balansın qorunmasıdır.

Anadolu bölgələrində fəaliyyət göstərən sənaye zonaları və texnoparklar ixrac potensialını genişləndirir. Türkiyə təcrübəsi göstərir ki, vahid koordinasiya mərkəzi və güclü ticarət odaları şəbəkəsi iqtisadi artımın katalizatoruna çevrilə bilər.

İqtisadçılar hesab edirlər ki, bu model Azərbaycan üçün daha uyğun adaptasiya oluna bilər.


Gürcüstan təcrübəsi


Gürcüstanda sahibkarlıq mühiti əsasən liberallaşdırılmış iqtisadi siyasətə əsaslanır. Ölkədə biznes qeydiyyatı və lisenziyalaşdırma prosedurları maksimum sadələşdirilib. Vergi yükünün optimallaşdırılması investisiya mühitini cəlbedici edir. Dövlət daha çox tənzimləyici deyil, fasilitator funksiyasını yerinə yetirir. Gürcüstan modelində əsas prioritet xarici investisiyanın cəlb edilməsidir. Azad iqtisadi zonalar və logistika mərkəzləri regional ticarətin inkişafına xidmət edir. Bu yanaşma kiçik iqtisadiyyat üçün effektiv nəticələr verib.


Ermənistan reallığı


Ermənistanda sahibkarlıq mühiti əsasən texnologiya və startap sektoruna fokuslanıb. İnnovasiya ekosistemi formalaşdırmaq üçün vergi güzəştləri tətbiq olunur. İT sektoru dövlət tərəfindən prioritet sahə kimi müəyyənləşdirilib. Bu ölkədə diaspor kapitalı investisiya prosesində mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, bazarın məhdudluğu və geosiyasi risklər iqtisadi genişlənməni məhdudlaşdırır. Ticarət və sənaye palatası sahibkarların əlaqələndirilməsində iştirak edir. Lakin institusional koordinasiya hələ də tam sistemli deyil. Bu model daha çox sektorlaşmış inkişaf nümunəsidir.


Avropa ölkələri təcrübəsi


Avropa İttifaqında KOB siyasəti vahid strategiya əsasında həyata keçirilir. “Small Business Act” çərçivəsində kiçik biznesin qorunması prioritetdir. Ticarət palataları ictimai-hüquqi institut kimi fəaliyyət göstərir.

Almaniyada sənaye və ticarət palataları (IHK) biznes üçün məcburi üzvlük prinsipi ilə işləyir. Bu, vahid məlumat bazası və koordinasiyanı təmin edir.

Avropa ölkələrində əsas meyar innovasiya, rəqəmsallaşma və yaşıl iqtisadiyyatdır. Subsidiyalar və fond mexanizmləri vasitəsilə KOB-lar dəstəklənir. Bu model uzunmüddətli strateji planlaşdırmaya əsaslanır.


Çin modeli


Çində sahibkarlığın inkişafı dövlət planlaşdırması ilə bazar mexanizmlərinin sintezinə əsaslanır. Xüsusi iqtisadi zonalar ixrac yönümlü istehsalı stimullaşdırır. Dövlət bankları vasitəsilə ucuz kredit siyasəti həyata keçirilir. Sənaye klasterləri və logistika şəbəkəsi koordinasiyanı gücləndirir. Rəqəmsal platformalar ticarətin genişlənməsinə imkan yaradır. Çin modeli mərkəzləşdirilmiş idarəetmə ilə seçilir. Eyni zamanda özəl sektorun rolu sürətlə artır. Bu model yüksək tempdə sənayeləşməni təmin edib.


Amerikada hansı yol seçilib


ABŞ-da sahibkarlıq azad bazar prinsiplərinə əsaslanır. U.S. Small Business Administration kiçik biznesə kredit zəmanətləri təqdim edir. Venture kapital bazarı startapların inkişafında mühüm rol oynayır. Ticarət palataları könüllü üzvlük prinsipi ilə fəaliyyət göstərir. Rəqabət mühiti innovasiyanı stimullaşdırır. Dövlət daha çox tənzimləyici və nəzarətçi funksiyadadır. Rəqəmsal transformasiya və texnoloji üstünlük əsas prioritetdir. Bu model sahibkar təşəbbüsünü ön plana çıxarır.


Mərkəzi Asiya ölkələrində vəziyyət necədir


Qazaxıstan və Özbəkistanda sahibkarlığın inkişafı üçün islahatlar aparılır. Azad iqtisadi zonalar və sənaye parkları yaradılır. Dövlət investisiya təşviqi proqramları həyata keçirir. Vergi güzəştləri tətbiq olunur. Regional inteqrasiya imkanları genişləndirilir. Lakin institusional dayanıqlıq hələ tam formalaşmayıb. Bəzi ölkələrdə bürokratik maneələr qalmaqdadır. Buna baxmayaraq, iqtisadi şaxələndirmə prioritet elan olunub.


Azərbaycanda perspektivlər və mümkün ssenarilər


Azərbaycanda aqrar sektorun potensialı böyükdür. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin təbii resursları yeni biznes imkanları yaradır. Kənd təsərrüfatı, logistika və emal sənayesi prioritet istiqamətlərdir.

İqtisadiyyat Nazirliyi özəl sektorun inkişafında maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Son illər sahibkarlara subsidiyalar və güzəştli kreditlər təqdim olunub. Lakin institusional koordinasiyanın daha da gücləndirilməsinə ehtiyac var. Sahibkarlar dünya bazarında rəqabət qabiliyyətini artırmalıdırlar. Azərbaycanlı iş adamlarının Afrikaya qədər uzanan fəaliyyəti potensialın göstəricisidir. Ancaq bu proses sistemli xarakter almalıdır. Biznes strukturları arasında kooperasiya gücləndirilməlidir. Klaster yanaşması tətbiq olunmalıdır. Rəqəmsallaşma və innovasiya əsas prioritet olmalıdır.

Ümumi mənzərəyə diqqət etdikdə, belə qənaətə gəlmək olar ki, Türkiyə modelinin adaptasiyası daha effektiv nəticə verə bilər. Eyni zamanda Avropa standartları da nəzərə alınmalıdır. Təbii ki, hansının daha uyğun olduğu empirik təhlil əsasında müəyyən edilməlidir. Çünki qeyri-dövlət sektorunun inkişafı milli iqtisadi təhlükəsizliyin əsas komponentidir.

Əgər vahid koordinasiya mərkəzi, güclü ticarət odaları və effektiv maliyyə mexanizmləri formalaşdırılarsa, sahibkarlıq ekosistemi yeni mərhələyə qədəm qoya bilər.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda qurulan yeni sistem daha çevik, daha şəffaf və daha rəqabətli iqtisadi mühit yaratmağa hesablanıb.

Bu istiqamətdə yollar və formalar axtarılır. İşin gedişi onu göstərir ki, dünya təcrübəsi dərindən öyrənilir.

Görünən odur ki, uyğun model tətbiq ediləcək. Əsas məqsəd isə dayanıqlı və inklüziv iqtisadi artıma nail olmaqdır.


Elnur ƏMİROV