Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində 15 İyun Milli Qurtuluş Günü xüsusi və əvəzsiz bir yer tutur.
Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində 15 İyun Milli Qurtuluş Günü xüsusi və əvəzsiz bir yer tutur. Bu gün yalnız bir tarixi hadisənin xatirəsi deyil, eyni zamanda xalqın öz taleyini müəyyən etmək iradəsinin, dövlətçilik şüurunun və milli həmrəyliyinin təntənəsidir. 1993-cü il iyunun 15-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilməsi ilə ölkənin tarixində yeni bir səhifə açıldı. Bu tarixi qərar sayəsində Azərbaycan həm daxili parçalanmadan, həm də xarici təhdidlərdən qurtularaq davamlı inkişaf yoluna qədəm qoydu. Həmin günün əhəmiyyətini dərk etmək üçün onun yarandığı ictimai-siyasi konteksti, Ulu Öndərin siyasi irsini və bu irsin bu gün necə davam etdirildiyini ardıcıl şəkildə nəzərdən keçirmək lazımdır.
Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyinə qayıdışı kortəbii bir hadisə deyildi. Bu, xalqın iradəsinin və tarixi zərurətin birləşməsinin nəticəsi idi. Ulu Öndər Ali Sovetin sədri seçildiyi gün səslənən sözlər — "Mənim həyatım da, fəaliyyətim də yalnız və yalnız Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunub saxlanmasına, ölkəmizin bu ağır vəziyyətdən qalxmasına həsr olunacaqdır" — sadə bir bəyanat deyildi. Bu, bir şəxsiyyətin öz xalqı qarşısında götürdüyü ağır bir öhdəlik, tarixi missiyanın şüurlu qəbulunun ifadəsi idi.
Heydər Əliyev üçün bu sözlər boş vəd deyildi. Onun bütün sonrakı fəaliyyəti — iqtisadi islahatlardan sülh müzakirələrinə, neft strategiyasından beynəlxalq inteqrasiyaya qədər — bu prinsipə sadiqliyin əyani sübutu oldu. Müstəqillik uğrunda çalışmaq siyasi şüar kimi deyil, mövcud varlığın məqsədi kimi qəbul edildi.
1992–1993-cü illər Azərbaycanda dərin bir idarəçilik böhranının yaşandığı dövr kimi tarixə düşmüşdür. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) və Müsavat Partiyasının koalisiyasının hakimiyyəti dövründə ölkə bir sıra ağır problemlərlə üzləşdi. Dövlət idarəçiliyindəki təcrübəsizlik, populist yanaşmalar, strateji görmənin olmaması — bütün bunlar birlikdə Azərbaycanı tənəzzül spiralına sürüklədı.
Hərbi cəbhədə vəziyyət getdikcə ağırlaşırdı. Qarabağ münaqişəsinin fəlakətli gedişatı, ordunun nizamsız halı, xarici siyasətdəki qeyri-müəyyənlik — bütün bunlar Azərbaycanın həm beynəlxalq, həm də daxili mövqeyini kəskin şəkildə zəiflətdi. Eyni zamanda iqtisadi vəziyyət pisləşir, əhali arasında narazılıq artır, sosial gərginlik yüksəlirdi. Xalq Cəbhəsi-Müsavat idarəçiliyi altında Azərbaycan müstəqil dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi əvəzinə, fəlakətin astanasına yaxınlaşırdı.
Azərbaycanın müstəqillik dövrünün ilk mərhələsini daha dərindən başa düşmək üçün Vəzirov-Mütəllibov dövründəki idarəçiliyə də nəzər salmaq lazımdır. Abdur Rəhman Vəzirovun rəhbərliyi dövründə ölkədə islahatların gecikdirilməsi, Qarabağ probleminin həllindəki qeyri-kafi addımlar ölkənin sürətlə dəyişən geosiyasi reallığa uyğunlaşmasını çətinləşdirdi. Ayaz Mütəllibovun iqtidarı isə bütövlükdə keçiş dövrünün ziddiyyətlərini özündə ehtiva etdi — nə köhnə sistemdən tam imtina, nə də yeni modelin qurulması istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı.
Bu rejimlər, sonradan isə AXC-Müsavat cütlüyü Azərbaycanı Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi inkişaf yolundan döndərməyə çalışdı. Bu yol — güclü mərkəzi dövlət quruculuğu, hüquqi islahatlar, milli maraqların prioritetliyi və beynəlxalq balanslı siyasət — Azərbaycanın həqiqi müstəqilliyinin yeganə təminatı idi. Lakin bu yoldan sapma ölkəni tənəzzülə sürüklədi.
Heydər Əliyevin özünün obrazlı şəkildə ifadə etdiyi kimi: "Azərbaycan böyük təhlükə qarşısında idi. Çünki Azərbaycanın müstəqil yaşamasının əleyhinə olan həm daxildəki qüvvələr güclü idi, həm də Azərbaycan kimi böyük coğrafi-strateji əhəmiyyətə, zəngin təbii sərvətlərə malik olan ölkənin tam müstəqil olması başqa ölkələrdə bəzi dairələri qane etmirdi."
Bu sözlər 1993-cü ilin siyasi reallığını dəqiq əks etdirir. Bir tərəfdən, ölkə daxilindəki qüvvələr arasında hakimiyyət uğrunda amansız mübarizə gedirdi, qəbilə-klan maraqları milli maraqların önünə keçmişdi. Digər tərəfdən isə Azərbaycanın zəngin karbohidrogen ehtiyatları, strateji coğrafi mövqeyi — Şərq ilə Qərb arasında körpü rolunu oynayan bu ərazi — müxtəlif xarici güclərinin maraq dairəsindəydi. Belə bir mürəkkəb şəraitdə müstəqilliyin qorunması yalnız güclü dövlət iradəsinin, siyasi uzaqgörənliyin və xalqın sarsılmaz dəstəyinin birliyilə mümkün ola bilərdi.
Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi silahlı təcavüz bu tablonu daha da ağırlaşdırırdı. Ərazilərin işğalı, yüz minlərlə qaçqın və məcburi köçkün, ordunun hərc-mərcliyi — bütün bunlar birlikdə ölkəni son dərəcə həssas bir vəziyyətə salmışdı. Heydər Əliyev bu keşməkeşli şəraitdə hakimiyyətə gəldi, böhranı idarə etdi və Azərbaycanı məhv olmaqdan qurtardı.
1993-cü il iyunun 15-i Azərbaycan tarixinin ən kritik dönüş nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Həmin gün Azərbaycan Ali Sovetinin növbədənkənar sessiyasında Heydər Əliyev sədrliyə seçildi. Bu qərar yalnız siyasi bir vəzifə dəyişikliyi deyildi — bu, bütöv bir millətin öz taleyinə sahib çıxması idi.
15 İyun Milli Qurtuluş Günü kimi hər il böyük əzm və minnətdarlıqla qeyd olunur. Bu gün Azərbaycan xalqının milli özünüdərkinin, dövlətçilik şüurunun və tarixi yaddaşının bir parçasıdır. Qurtuluş sözü burada metaforik deyil — həqiqi mənasında işlədilir. Çünki 1993-cü ilin yayında Azərbaycan doğrudan dağılma, parçalanma və müstəqilliyini itirmə təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Heydər Əliyevin qayıdışı bu təhlükəni dəf etdi.
Ali Sovetin sədri seçilən gün Heydər Əliyevin səsləndirdiyi nitq siyasi bəyannamə kimi deyil, şəxsi bir öhdəlik kimi səslənirdi: "Azərbaycan Respublikasının bugünkü ağır, mürəkkəb və gərgin vəziyyətini tam məsuliyyətlə dərk edirəm."
Bu sözlər ağırlığını bu gün də qoruyub saxlayır. Heydər Əliyev vəziyyətin nə qədər ağır olduğunu açıq etiraf etdi, lakin bu ağırlıqdan qaçmadı — əksinə, məsuliyyəti şüurlu şəkildə üzərinə götürdü. Onun çıxışında — "ömrümün bundan sonrakı hissəsini harada olursa-olsun, yalnız və yalnız Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət kimi inkişaf etməsinə həsr edəcəyəm" — sözlərində lider fenomeninin mahiyyəti öz əksini tapır: şəxsi maraqların milli mənafeə tabe edilməsi.
Bu nitqdə Ulu Öndər həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixi köklərinə istinad etdi — 1918-ci ildə elan edilmiş Azərbaycan Demokratik Respublikasının ənənələrini müasir tələblərlə birləşdirərək davamlı dövlətçilik konsepsiyasını ortaya qoydu. Bu konsepsiya onu siyasi opportunistlərdən kəskin şəkildə fərqləndirirdi.
1992-ci ildə təsis edilmiş Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanın aparıcı siyasi qüvvəsinə çevrildi. Partiya yalnız seçki kampaniyalarının aləti deyil, dövlət quruculuğunun ideoloji dayağına çevrildi. Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi əsas prinsiplər — milli birlik, dövlət müstəqilliyi, iqtisadi inkişaf, çoxvektorlu xarici siyasət — partiya proqramının özəyini təşkil etdi.
Bu gün YAP Ulu Öndərin siyasi irsini uğurla davam etdirməkdədir. Partiya ölkənin strateji inkişaf hədəflərini müəyyənləşdirmək, onları ardıcıl həyata keçirmək və dövlətçilik ənənəsini gənc nəsillərə ötürmək missiyasını öz üzərində daşıyır.
Fədakarlıq anlayışı siyasi tarixdə tez-tez işlədilsə də, onun həqiqi çəkisini yalnız konkret bir şəxsiyyətin həyat yolu vasitəsilə ölçmək mümkündür. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti bu baxımdan nadir bir nümunədir — çünki burada fədakarlıq sözdə deyil, hər bir tarixi mərhələdə əməldə özünü göstərdi.
1969–1982-ci illərdə SSRİ kimi nəhəng bir dövlətin ən yüksək pilləsinə qalxmaq, sonra bu pillədən zorla uzaqlaşdırılmaq, Naxçıvanda çətin şəraitdə xalqla birlikdə olmaq, daha sonra yenidən məsuliyyət qüllasına qalxmaq — bütün bunlar adi bir insanın dözə biləcəyi sınaqların hüdudunu aşır. Lakin Heydər Əliyev bu sınaqları fədakarlıqla qarşıladı, çünki Azərbaycanın müstəqilliyini şəxsi maraqlarından üstün tutdu.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan sabit inkişafın möhkəm bünövrəsini qurdu. 1994-cü ildə imzalanan "Əsrin müqaviləsi" Azərbaycanın xarici investisiyalar üçün açılmasının, enerji sektoru üzrə beynəlxalq əməkdaşlığın başlanğıcı oldu. Bu müqavilə yalnız iqtisadi əhəmiyyət daşımırdı — o, həm də Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət aparmaq əzminin simvolu idi.
Atəşkəsin əldə edilməsi, ordunun yenidən qurulması, iqtisadi islahatların keçirilməsi, mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi — bütün bunlar birgə həyata keçirildi. Paralel olaraq, beynəlxalq arenada Azərbaycanın mövqeyi gücləndi, ölkə BMT üzvlüyündən tutmuş Avropa Şurası üzvlüyünə qədər bir sıra mühüm beynəlxalq qurumlara üzv oldu. Sabit inkişafın bünövrəsi dedikdə məhz bu çoxölçülü, uzunmüddətli strategiyanın ardıcıl həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun uğurlu davamçısı Prezident İlham Əliyev 2003-cü ildən etibarən bu xəttə sadiq qalaraq müəyyən edilmiş inkişaf modelini daha da təkmilləşdirmiş və ölkəmizi yeni nailiyyətlərə çatdırmışdır.
Bu kursun əsas xətləri davamlılığını qoruyub saxladı: balanslaşdırılmış xarici siyasət, enerji diplomatiyası, iqtisadi diversifikasiya, müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi. 2020-ci ildə həyata keçirilən 44 günlük Vətən Müharibəsində Azərbaycanın qələbəsi bu kursun ən parlaq meyvəsi oldu. İşğal altındakı torpaqların azad edilməsi Heydər Əliyevin həmişə mümkün olduğuna inandığı məqsədin reallaşması idi.
Prezident İlham Əliyev Milli Qurtuluş Gününün tarixi əhəmiyyətini dəfələrlə vurğulamışdır: "Danılmaz həqiqətdir ki, Azərbaycanın müasir və müstəqil dövlət kimi mövcudluğu, inkişafı XX əsrdə ikinci dəfə qazandığımız müstəqilliyin ilk illərinə təsadüf edən Milli Qurtuluş Günü ilə əlaqədardır. Qurtuluş Günü Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi idi."
Bu qiymətləndirmə siyasi nəzakətin deyil, tarixi həqiqətin ifadəsidir. 1993-cü ilin yayında Azərbaycanın dövlətçiliyi həqiqətən böhranın astanasında idi. Heydər Əliyevin liderliyi olmasa, müstəqilliyin bu qısa müddətdə möhkəmləndirilməsi mümkün olmazdı. Milli Qurtuluş Günü buna görə yalnız keçmişə baxış deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş bir mesajdır: dövlətçilik şüuru, milli birlik və liderlik keyfiyyəti birgə olduğu zaman heç bir çətinlik aşılmaz deyil.
15 İyun Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşına silinməz iz qoymuş bir tarixdir. Bu günün mahiyyəti sadəcə siyasi hakimiyyətin dəyişməsindən ibarət deyil; o, xalqın öz taleyinə sahib çıxmasının, müdrik dövlət idarəçiliyinin dərin böhranları necə aşa biləcəyinin və xalq-lider birliyinin rəmzidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu bu strategiya bu gün də uğurla davam edir və Azərbaycanın güclü, müstəqil, eləcə də dinamik inkişaf edən bir dövlət kimi beynəlxalq arenada layiqli yerini təmin edir. Sumqayt "Bulvar MMC-"nin direktoru: Semur Məmmədov
